وب سایت جدید (نسخه آزمایشی)

آشنائی با حوزه علمیه

تعریف حوزه علمیه

حوزه درلغت به معنای «ناحیه»، «مجتمع» و «مکان» بکار رفته است و حوزه علمیه، اصطلاحی است رائج در جهان اسلام به ویژه نزد شیعیان به معنای سازمان یا مرکزی برای تحصیل علوم دینی. 

جایگاه حوزه علمیه

حوزه‌ های علمیه در جامعه دینی شیعی دارای جایگاهی بسیار والا و ارزشمند است و به مصداق آیه شریفه

«…كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا…»[1] 

چونان درختی ثابت و ریشه ‌دار است که در طول تاریخ اسلام، ملجأ جویندگان معارف الهی بوده و ثمراتی شیرین و گوارا عرضه داشته و در ساحت علم و تقوی آثاری پر بها ارائه نموده‌است.

شکل گیری حوزه علمیه

ریشه شکل‌گیری این نهاد مقدس، به صدر اسلام و آغاز بعثت پیامبر اکرم صلی ‌الله ‌علیه ‌و ‌آله باز می‌گردد.

مطالعه سیر تحول و شکل‌گیری حوزه علمیه مستلزم نگاهی اجمالی به چهارده قرن تاریخ آموزش در اسلام است که باید در ضمن دو دوره جداگانه یعنی عصر حضور و عصر غیبت بررسی شود.

عصر حضور حدود سه قرن طول کشید که هم‌ زمان با طلوع اسلام شروع و تا زمان غیبت حضرت ولی عصر (عج) ادامه یافت.

عنصر مشترک در طول این مدت وجود معصوم به عنوان عامل محوری در آموزش معارف دین می‌باشد.

عصر غیبت با وفات آخرین نایب خاص حضرت مهدی (عج)، در سال ۳۲۹ هـ .ق آغاز شد.

در این مقطع با دستور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف که فرمودند:

«و اما الحوادث الواقعه فارجعوا فیها الی رواه حدیثنا فانهم حجتی علیکم و انا حجه الله …»[2]

مسئولیت اداره امور فرهنگی و مرجعیت دینی به فقهای تربیت شده در مکتب اهل بیت واگذار شد و از همین جا سازمان روحانیت شکل گرفت و در حوزه‌های علمیه تبلور یافت.

حوزه نجف

هم ‌زمان با غیبت صغری و شروع غیبت کبری، به علت فشار شدید حکومت عباسی، بسیاری از علماء شیعه در عراق مجبور به ترک وطن شده و به قم و ری مهاجرت کردند و مدرسه فقه قم و ری را پایه ریزی می کنند.

در قرن پنجم، به دلیل ضعف حکومت عباسی و خارج شدن فقه شیعه از سانسور و فشار طاقت ‌فرسای عباسیان و ظهور شخصیت‌های بزرگ علمی چون شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی، مدرسه فقه قم و ری به بغداد منتقل می شود و حوزه بغداد شکل می گیرد.

با اشغال بغداد توسط سلجوقیان و مهاجرت شیخ طوسی به نجف و بتبع آن هجرت بسیاری از طلاب به این شهر، سنگ‌ بنای حوزه علمیه در این شهر مقدس گذاشته شده و در اندک زمانی به یک پایگاه علمی بزرگ برای جهان تشیع تبدیل شد.

از خصوصیات مهم این حوزه محور قرار گرفتن آن در امر آموزش علوم دینی و مرجعیت شیعه در طول چندین قرن است.

حوزه‌ های علمیه ایران

تاریخ تاسیس حوزه ‌های علمیه در ایران هم‌ زمان با شروع غیبت کبری و ظهور شخصیت ‌هائی چون شیخ صدوق در ری و پدرش در قم است. روند تاسیس و رونق یافتن حوزه‌ های علمیه در ایران در طول قرون بعدی ادامه یافته و حوزه‌ هائی در اصفهان، مشهد، ری، قم و شهرهای بزرگ دائر شده است که عمدتا از لحاظ علمی تحت تاثیر حوزه علمیه نجف بوده‌اند. دوره جدید شکوفائی حوزه‌ ها در ایران با هجرت آیة الله شیخ عبدالکریم حائری از نجف به قم آغاز می‌شود و سپس با زعامت و مرجعیت عامه آیة الله العظمی بروجردی رونق بیشتری یافته به طوری که توجه بسیاری را به سمت خود جلب می‌کند. با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و تحت فشار قرار گرفتن علماء در نجف از سوی رژیم بعث عراق، حوزه علمیه قم تبدیل به محور و مرکز حوزه‌ های علمیه در جهان تشیع می‌گردد و هم اکنون مهمترین و تأثیر گذارترین حوزه علمیه در جهان تشیع است.

حوزه علمیه انگلستان

مسلمانانی که به هر دلیلی این کشور را برای سکونت انتخاب کردند، پس از اندک زمانی از استقرارشان در این کشور، احساس کردند که علی رغم تحصیل در دانشگاه های این کشور و استفاده از فرصت های علمی فراوان، بخشی از نیازهای روحی، فکری و فرهنگی آنان که ریشه در آموزه های اسلامی دارد بی پاسخ مانده است.

در ابتدا، برای رفع این نیازهای مذهبی، اقدام به دعوت از علماء دین از کشورهای اسلامی نمودند اما بتدریج که حضور علماء در این کشور افزایش مناسب پیدا کرده و هم از طرفی دعوت از علمای جدید با مشکلات فراوانی مواجه بوده، به این فکر افتادند که از ظرفیت داخلی و فرزندان خود برای تربیت نیروی انسانی عالم استفاده نمایند که همین امر موجب شد تا گروهی از علمای این کشور اقدام به تأسیس حوزه های علمی کوچک در کنار مساجد و یا مراکز اسلامی خود بنمایند.

حوزه علمیه امام حسین علیه السلام لندن که بعدا به حوزه علمیه انگلستان تغییر نام یافته است یکی از همین نمونه ها است که در سال 1998 تأسیس شد. این مدرسه دینی در طول چند سال فعالیت آموزشی خود، موفق به تربیت تعداد قابل توجهی از طلاب علوم دینی از ملیت های مختلف شده که برخی از آنان هم اکنون به عنوان مبلغان دینی مشغول انجام وظیفه هستند.

اهداف حوزه علمیه انگلستان

از آنجا که اهداف حوزه علمیه انگلستان در کلیت خود با اهداف حوزه علمیه بنحو عام، مشترک است آنچه که در اینجا به عنوان اهداف حوزه علمیه آورده می شود اهداف حوزه علمیه انگلستان نیز می باشد، اما از آنجا که این حوزه در فضای فکری و فرهنگی نسبتا متفاوتی از فضای فکری و فرهنگی دنیای اسلامی قرار دارد لزوما اهداف متمایز دیگری را هم دنبال می کند که به آنها نیز اشاره می شود.

این اهداف به طور اجمال عبارتند از:

۱. شناخت صحیح دین (تفقه در دین)

هر مسلمان با ایمان وظیفه دارد با معارف و احکام دین آشنا شود، و این شناخت صحیح و عمیق مستلزم آشنایی با علوم مختلفی است که فراگیری آن از حوصله تک تک افراد خارج است بنابراین افرادی باید در مراکز آموزشی خاصی حضور یافته و توام با تهذیب نفس به کاوش در منابع اصیل دین بپردازند، تا با فرا گرفتن معارف الهی و استنباط احکام دین بدون هیچ‌گونه پیش‌داوری و نگاه سودجویانه اولا خود را عامل به دستورات دینی و مهذب به فضایل نموده و ثانیا آن‌ها را برای مردم بازگو نمایند و ایشان را با وظائف دینی خود در هر عصر و زمان آگاه کنند، چنان‌چه در قران کریم نیز به این مهم اشاره شده است،

«فلولا نفر من کل امه طائفه لیتفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم»[3]

«پس چرا از هر فرقه‌ای گروهی کوچ نمی‌کنند تا در دین خدا آگاهی پیدا کنند و قوم خود را وقتی به سوی آن‌ها بازگشتند انذار کنند.

۲ . تبیین و ابلاغ صحیح مفاهیم دینی و جلو گیری از انحرافات و بدعت ها

چنان‌چه در آیات قرآن به این وظیفه مهم اشاره شده است:

«وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ»[4]

«و ما علی الرسول الا البلاغ المبین»[5]

که بعد از پیامبر اکرم، این رسالت به عهده عالمان پرورش یافته در کانون حوزه ‌های علمیه است.

  1. تبیین و ترویج مکارم اخلاق و تزکیه نفوس

سر تا سر صحف ابراهیم و بخش های مهمی از تورات موسی و انجیل عیسی علیهم السلام و قرآن کریم در بردارنده موعظه،  نصیحت، مسائل اخلاقی و تشویق مردم به کمالات انسانی است، بر همین اساس علماء، روحانیون و فارغ التحصیلان حوزه های علمیه، به عنوان وارثان انبیأ، در گسترش ارزشها، تبیین و ترویج اخلاق و معنویت بزرگترین مسؤولیت را دارند و جایگاه اجتماعی آنان نیز این وظیفه را دو چندان کرده است.

  1. تربیت پژوهش گران و محققان جوان بمنظور بررسی موضوعات فقهی و کلامی جدید و ارائه نتایج به مراکز علمی و پژوهشی حوزه های علمیه قم و نجف
  2. تربیت امامان آشنا به شرایط و نیازمندی های فکری و فرهنگی جامعه اسلامی در غرب

برنامه و نظام آموزشی حوزه علمیه انگلستان

این حوزه سعی دارد با حفظ ویژگی‌های نظام سنتی حوزه علمیه قم و نجف، از شیوه های جدید و قابل استفاده در نظام آموزش عالی این کشور نیز بهره ببرد.

دروس حوزه در دو دوره و 4 پایه تعریف شده است و هر پایه در یک سال تحصیلی ارائه می‌گردد. پس از اتمام پایه 4 طلاب فارغ التحصل موفق به اخذ مدرک کارشناسی معارف اسلامی می شوند و امکان آن را می یابند که برای ادامه تحصیل در دوره های بالاتر به حوزه های علمیه قم و یا نجف منتقل شوند.

دوره‌های آموزشی حوزه علمیه انگلستان عبارتند از:

  • دوره اول یا دوره آموزش قرآن و عربی که به مدت یک سال ارائه می شود.
  • دوره دوم یا دوره مطالعات حوزوی ( معارف اسلامی) که در طی سه سال ارائه خواهد شد و مجموعا طول این دو دوره چهار سال خواهد بود.

حوزه علمیه بنابه ضوابط خود برای هر کدام از این دو دوره مدارک مطابق آن دوره را اعطا می‌کند که مورد قبول مراکز آموزشی این کشور و حوزه علمیه قم و نجف خواهد بود.

[1] . سوره ابراهیم(14)، آیه 24-25.

[2] . در حوادثی که اتفاق می‌افتد و پیش می‌آید (و شما به موارد آن ها آگاهی دینی ندارید و وظیفه خود را نمی‌دانید). به راویان سخنان ما مراجعه کنید، همانا آنان حجت من بر شمایند و من حجت خدا هستم.

[3] .سوره توبه (9)، آیه 122.

[4] . سوره توبه (9)، آیه 122.

[5] . سوره عنکبوت (29)، آیه 18.