بسم الله الرحمن الرحیم
مراتب روزه و جایگاه آن در سیر الی الله
مقدمه
همانطور که پیش تر وعده داده بودیم، در این چند هفته پیش رو به بررسی عظمت ماه مبارک رمضان، آثار و برکات روزه و همچنین وظایف مؤمنان روزهدار در این ماه میپردازیم.
در شماره قبل، با استناد به سخن گرانبهای امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام)، درباره ضرورت شناخت و معرفت نسبت به ماه رمضان سخن گفتیم و تأکید کردیم که درک حقیقت و برکات واقعی این ماه، مستلزم آگاهی عمیق از جایگاه آن و فلسفه وجوب روزه است.
همچنین، با استناد به خطبه پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلم) در آخرین جمعه ماه شعبان، اشاره کردیم که قرآن کریم و روایات اهلبیت (علیهمالسلام)، مهمترین منابع برای شناخت ابعاد ظاهری و باطنی ماه مبارک رمضان و ارزشهای آن به شمار میروند.
مطالعه باطن این ماه شریف، همچون غواصی در دریایی بیکران و پررمز و راز است. هرچه انسان عمیقتر در این دریای پربرکت غوطهور شود، فرصتهای نابتری به دست آورده و از گوهرهای ارزشمند آن بهره بیشتری خواهد برد.
پیش از آنکه به باطن روزه و اسرار آن بپردازیم، شایسته است ابتدا نگاهی به آثار و برکات ماه رمضان و روزه داشته باشیم. این بررسی به ما کمک میکند تا دریابیم که این آثار و برکات بیشتر به جنبه ظاهری روزه مرتبطاند یا به ابعاد باطنی و معنوی آن.
آثار و برکات ماه رمضان و روزه آن
در قرآن کریم و روایات معصومین (علیهم السلام) آثار فراوانی برای روزه بویژه روزه ماه مبارک رمضان ذکر شده است که برخی از آنها عبارتند از:
- پارسائی؛ مطابق آیه 183 سوره بقره مهمترین رهاورد روزه قرار گرفتن در بزرگراه پارسائی و رسیدن به گوهر تقوای و رستگاری است.
- آرامش؛ امام باقر (علیه السّلام) در سخنی کوتاه و زیبا می فرماید: «الصیام تسکین القلوب» ، «روزه مایه آرامش دل هاست.»
- تولید حکمت؛ امام علی(علیه السّلام) از رسول مکرم اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) نقل می کند که حضرت در سفر معراج از خداوند پرسید: خدایا روزه چه آثاری دارد؟ خداوند فرمود: روزه حکمت می آفریند و حکمت، معرفت و شناخت را در پی دارد و به دنبال معرفت، یقین و باور به دانسته ها حاصل می شود.»
- یادآوری معاد؛ امام رضا (علیه السّلام) در این باره می فرمایند: «مردم به انجام روزه امر شده اند تا درد گرسنگی و تشنگی را بفهمند و به واسطه آن فقر و بیچارگی آخرت را بیابند.»
- آزمون اخلاص؛ حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) دراین باره چنین می فرمایند: «فرض الله الصیام تثبیتا لاخلاص»، «خداوند روزه را برای استواری و تثبیت اخلاص بندگان واجب ساخت.»
- روسیاهی شیطان؛ روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) خطاب به اصحابش فرمود: «الا اخبرکم بشیء ان انتم فعلتموه تباعد الشیطان منکم کما تباعد المشرق من المغرب؛ ، « آیا می خواهید شما را از کاری آگاه سازم که با انجام آن، شیطان به فاصله مشرق تا مغرب از شما دور گردد؟» اصحاب مشتاقانه پاسخ دادند: آری ای رسول خدا! پیامبر فرمود: «الصوم یسود وجهه» ، « روزه (این فاصله را ایجاد می کند و) شیطان را روسیاه می گرداند.»
- آمادگی برای انجام سایر عبادات؛ حضرت رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) روزه را به منزله دروازه ورود به شهر بندگی دانسته و می فرماید: «لکل شیء باب و باب العباده الصوم» ، «برای هر چیزی دری است و در عبادت روزه است.» روزه آغازی است برای خدائی شدن.
- پاداش بی کران؛ درحدیث قدسی آمده است که «هرکار نیکی، پـاداشی معین مانند ده تا هفتصد برابر آن عمل دارد، غیر از روزه داری که از آن من است و من خود پاداش آن را تعیین می کنم»
- انس با معنویات؛ خو گرفتن با برنامه های معنوی نظیر تلاوت قرآن، استغفار و انجام نماز های مستحبی یکی از آثار قطعی ماه مبارک رمضان است که بسیار هم به آنها توصیه شده است. پیامبر اعظم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) در این زمینه می فرماید: «من تلا فیه آیه من القرآن کان له مثل اجر من ختم القرآن فی غیره من الشهور»، «خواندن یک آیه از قرآن در ماه رمضان پاداشی همانند تلاوت تمام قرآن در دیگر ماه ها دارد». امام علی(علیه السّلام) در این باره می فرماید: «در ماه رمضان بسیار استغفار کنید و دعا فراوان نمایید که با دعا، بلا از شما دور می گردد و با استغفار گناهانتان پاک می گردد». علی بن حمزه، از یاران امام صادق(علیه السّلام) می گوید: به اتفاق عده ای از دوستان نزد امام رفتیم. ابوبصیر، نظر امام را درباره ماه رمضان پرسید. حضرت فرمود: «ان لرمضان لحرمه و حقا لایشبهه شیء من الشهور، صل ما استطعت فی رمضان تطوعا باللیل و النهار»، «ماه رمضان را احترامی ویژه و حقی شایان است، هر آنچه می توانی در شب روز این ماه نماز مستحبی بگذار.»
آیا آثار و برکات روزه به جنبه ظاهری آن محدود میشود یا به ابعاد باطنی آن نیز ارتباط دارد؟
روزه، در ظاهر، پرهیز از خوردن، آشامیدن و سایر مبطلات است، اما آیا همین روزه ظاهری بهتنهایی میتواند انسان را به نتایج عالی و برکات بزرگی که در منابع دینی آمده است، برساند؟ یا اینکه روزه حقیقتی فراتر و باطنی عمیق تر دارد که درک و بهرهگیری از آثار معنوی و اسرار آن، نیازمند معرفت و توجه به این حقیقت برتر است.
آنچه از آیات قرآن و روایات معصومین (علیهمالسلام) برمیآید، این است که روزه و ماه مبارک رمضان تنها به جنبه ظاهری آن محدود نمیشوند، بلکه فراتر از ظاهر آن، باطنی ژرف و سرشار از اسرار دارد. برخی از این اسرار در قالب آثار و برکات روزه بیان شدهاند تا راهی برای اهل معرفت گشوده شود؛ راهی که آنان را با تلاش و همت والا به گوشهای از این حقیقت عظیم رسانده و زمینه پروازشان را در آسمان کمالات الهی فراهم کند.
روزهای که تنها به امساک از خوردن و آشامیدن محدود شود، ممکن است فرد را از برخی برکات ظاهری بهرهمند کند، اما برای دستیابی به مراتب والای معنوی و رسیدن به «لقای حق» ، لازم است روزهدار حقیقت روزه را دریابد و علاوه بر کنترل جسم، روح و جان خود را نیز بهسوی تزکیه، تقوا و نزدیکی به خداوند سوق دهد. تنها در این صورت است که میتوان به نتایج عالی و آثار واقعی این ماه شریف دست یافت.
امام علی (علیه السلام) در همین زمینه چنین می فرمایند: «در روزه درجه عشق بنده به خدا مشخص میشود اما نه به نخوردن و تشنه ماندن» پیامبر مکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) هم در باره روزه داری بدون توجه به باطن آن اینگونه هشدار می دهد: «کَم مِن صائمٍ لیسَ لَهُ مِن صِیامِهِ إلّا الجُوعُ والعَطَشُ»، «چه بسیار روزهدارانی که از روزه خود جز گرسنگی و تشنگی بهرهای نمیبرند». همچنین در جائی دیگر می فرماید: «آسان ترین چیزی که خدا برای روزه دار در روزه اش واجب کرده است ؛ ترک خوردن و آشامیدن است».
برای رسیدن به باطن روزه و درجات بالای آن، ابتدا باید از درجه ضعیف آن یعنی از روزه جسم آغازکرد و بتدریج به درجات عالیه آن رسید که همان روزه جان و حواس پنجگانه است.
امیرالمؤمنین علی (علیه السّلام) در همین رابطه سخن بسیار حکیمانه ای دارد. ایشان روزه را به روزهی جسم و روزهی جان تقسیم میکند و دربارهی هر یک چنین می فرماید: «صوم الجسد الامساک عن الاغذیه بارادة و اختیار خوفا من العقاب و رغبة فی الثواب و الاجر»، «روزهی بدن، خودداری از خوردن و آشامیدن با اراده و اختیار، از روی ترس از عذاب و امید به پاداش و ثواب است». «و صوم النفس امساک الحواس الخمس عن سائر المآثم و خلوّ القلب من جمیع اسباب الشرّ»، « اما روزهی روح، خودداری حواس پنجگانه از تمامی گناهان و پاک بودن دل از تمامی عوامل شر و بدی است.»
پرهیز از گناهان مربوط به حواس پنجگانه، برای کسی که ارادهی پرهیز داشته باشد، آسان است لیکن خالی نگه داشتن قلب از تمامی عوامل شر و بدی بسیار سخت است و نیاز به تمرین و مجاهدت دارد.
علمای اخلاق بر اساس این گونه روایات، روزه را به سه درجه تقسیم کردند و معتقدند روزه دارای سه سطح است:
روزهی عام: در این نوع روزه، فرد فقط از خوردن، آشامیدن و روابط زناشویی در طول روز خودداری میکند. این نوع روزه تنها باعث رهایی از عذاب الهی میشود، اما تأثیر معنوی عمیقی ندارد.
روزهی خاص: علاوه بر خودداری از خوردن و آشامیدن، فرد اعضای بدن خود، ازجمله چشم، گوش، زبان، دست و پا را از گناه حفظ میکند. این نوع روزه دارای پاداشهای بزرگی است که خداوند به روزهداران وعده داده است.
روزهی ویژهی ویژهگان: در این مرحله، فرد نهتنها از خوردن و گناه دوری میکند، بلکه قلب خود را از افکار دنیوی و صفات ناپسند پاک کرده و تنها به یاد خدا مشغول میشود. کوچکترین غفلتی از خداوند، مانند شکستن این نوع روزه است. هدف این روزه، رسیدن به مرتبهای است که دل از هر چیز جز خداوند روی گرداند، چنانکه در قرآن آمده است: « «قل الله ثم ذرهم»[1]، «بگو: خدا [برای من کافی است] و دیگران را رها کن.»
نتیجه بحث
روزه نهتنها یک تکلیف شرعی، بلکه فرصتی بینظیر برای رشد معنوی و تقرب به خداوند است. همانطور که از روایات و آموزههای دینی برمیآید، روزهداری تنها به امساک از خوردن و آشامیدن محدود نمیشود، بلکه مراتب بالاتری دارد که شامل کنترل اعضا و حواس از گناه و در نهایت، پاکسازی دل از هر آنچه غیر از خداست. تنها با درک این حقیقت و تلاش برای رسیدن به روزهی واقعی، میتوان از برکات بیپایان این عبادت بهره برد و به حقیقت تقوا و عبودیت دست یافت.
[1] . سوره انعام، آیه 91.
