بسم الله الرحمن الرحیم
مقدمه
در هندسه عبودیّت اسلامی، برخی زمانها و برخی حقایق، چنان با یکدیگر پیوند خوردهاند که جدایی ناپذیرند.
قرآن کریم، کتاب هدایت؛ و ماه رمضان، ماه ضیافت الهی، از جمله این پیوندهای زیبا و مبارکاند. اگر قرآن را «ثقل اکبر» و راهنمای جاودان انسان بدانیم، رمضان را باید «زمانِ تجلّی» و موسم مقدس شکوفایی آن حقیقت بنامیم.
خداوند در آیه ۱۸۵ سوره بقره، این نسبت را به روشنی بیان میکند:
«شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ؛ ماه رمضان، ماهی است که قرآن در آن نازل شد؛ کتابی برای هدایت مردم و نشانههای روشن هدایت و جداکننده حق از باطل.»
در این آیه، هویّت رمضان با قرآن تعریف میشود؛ گویی این ماه بدون قرآن، معنای کامل خود را نمییابد و قرآن نیز بدون بستر رمضان، به شکوفایی اجتماعی و تربیتی نمیرسد. این همان «خدمات متقابل قرآن و رمضان» است: قرآن، به رمضان روح و معنا میبخشد؛ و رمضان، به قرآن میدان تحقق و اثرگذاری میدهد و در واقع این دو، همانند دو بال قوی مؤمن را به سوی کمال پرواز میدهند.
بخش اول: خدمات قرآن به رمضان
روحبخشی به کالبد زمان
۱. معنا بخشیدن به امساک؛ از گرسنگی تا تقوا
قرآن هدف از روزه را از سطح یک رژیم غذایی به سطح یک تحوّل روحی ارتقا داده است. اگر رمضان بدون قرآن معرفی شود، به یک سنّت عبادی ساده و ریاضت جسمی تقلیل می یابد. اما وقتی قرآن در مرکز رمضان قرار گیرد:
- سکوت از امساک زبان به ذکر و تلاوت تبدیل میشود.
- شبزندهداری از بیخوابی به احیای قرآنی بدل میشود.
- روزه از گرسنگی به تقوا ارتقا پیدا میکند همانگونه که در آیه 183 سوره بقره آمده است:
«كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ؛روزه بر شما نوشته شده، همانگونه که بر پیشینیان شما نوشته شد؛ تا پرهیزکار شوید. ».
«تقوا» به عنوان مهمترین هدف روزه محصول مشترک قرآن و روزه است. مطابق این آیه، روزه، تمرینِ «نه» گفتن به حلال است تا قدرت «نه» گفتن به حرام ایجاد شود. کسی که در اوج تشنگی، آب را کنار میگذارد در برابر گناه نیز قدرت «نه» گفتن پیدا میکند.
امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرمایند:
«الصِّیَامُ اجْتِنَابُ الْمَحَارِمِ كَمَا یَمْتَنِعُ الرَّجُلُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الشَّرَابِ؛ روزه، دوری از گناهان است، همانگونه که انسان از خوردن و آشامیدن خودداری میکند».
بنابر این همانگونه که حضرت زهرا (سلام الله علیها) فرمودند:
«ما یصنع الصائم بصیامه اذا لم یصن لسانه و سمعه و بصره و جوارحه.؛ روزهدارى كه زبان و گوش و چشم و جوارح خود را حفظ نكرده روزهاش چه سودی برایش دارد.»
پس قرآن، به رمضان معنا میدهد و آن را از یک «محدودیت جسمی» به یک «مدرسه اخلاقی» تبدیل میکند.
- جهت دادن به شب قدر؛ قلب تپنده رمضان
شب قدر همانگونه که امام صادق (علیه السلام) میفرمایند قلب ماه رمضان است. «قَلبُ شَهرِ رَمَضانَ لَیلَةُ القَدرِ» و این قلب با نزول قرآن میتپد. قرآن کریم با معرفی این شب به عنوان ظرف نزول خود «إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ؛ ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم»، جهت قطبنمای حرکت مؤمن را در این ماه مشخص میکند.
اگر قرآن نبود، شب قدر صرفاً شبی مبارک بود؛ اما با نزول وحی، به نقطه عطف تاریخ بشریّت تبدیل شد. قرآن، شب قدر را به شب «تقدیر آگاهانه» بدل میکند؛ شبی که انسان با تدبّر در آیات الهی، مسیر آینده خود را اصلاح میکند.
بنابر این ارزش شب قدر به بیدار ماندن نیست، بلکه به «بیدار شدن» با پیام قرآن است.
- جلوگیری از تقلیل روزه به گرسنگی صرف
یکی از خطرات رمضان، فروکاستن روزه به امساک ظاهری است. پیامبر اکرم صلیالله علیه وآله هشدار میدهند:
«رُبَّ صائِمٍ حَظُّهُ مِن صِیامِهِ الجُوعُ وَ العَطَشُ» چه بسیار روزهدارانی که بهرهشان فقط گرسنگی و تشنگی است.
قرآن با ارائه منظومه اخلاقی خود، روزه را به اعضا و جوارح تسرّی میدهد. قرآن از «غض بصر»، «حفظ دست و زبان»، «اجتناب از لغو» سخن میگوید.
«وَلا تَقفُ ما لَيسَ لَكَ بِهِ عِلمٌ ۚ إِنَّ السَّمعَ وَالبَصَرَ وَالفُؤادَ كُلُّ أُولٰئِكَ كانَ عَنهُ مَسئولًا؛ از آنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چرا که گوش و چشم و دل، همه مسؤولند.» (سوره الإسراء/36)
«قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ؛ به مؤمنان بگو چشمهای خود را (از نگاه به نامحرمان) فروگیرند، و عفاف خود را حفظ کنند» (سوره نور/30)
«يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ؛ در آن روز زبانها و دستها و پاهایشان بر ضدّ آنها به اعمالی که مرتکب میشدند گواهی میدهد! » (سوره نور/24)
«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ… الَّذِینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ؛ مؤمنان رستگار شدند؛ … آنها که از لغو و بیهودگی رویگردانند». (سوره مؤمنون/1-3)
پس روزه حقیقی، روزه چشم، گوش، زبان و دل است. امام علی علیهالسلام میفرمایند:
«صَوْمُ الْقَلْبِ خَیْرٌ مِنْ صَوْمِ اللِّسَانِ، وَ صَوْمُ اللِّسَانِ خَیْرٌ مِنْ صَوْمِ الْبَطْنِ؛ روزه قلب از روزه زبان بهتر است و روزه زبان بهتر از روزه شکم است».
بدین ترتیب، قرآن، رمضان را از یک تجربه بدنی، به یک تحول همهجانبه انسانی تبدیل میکند.
بخش دوم: خدمات ماه مبارک رمضان به قرآن کریم
ایجاد ظرفیت برای نزول مجدد
اگر قرآن به رمضان هویّت میدهد، رمضان نیز به نوبه خود، شرایط را برای اثرگذاری پیام وحی در کالبد جامعه و فرد آماده تر میکند.
- ایجاد بستر عمومی انس با قرآن
قرآن بهار دل ها و ماه رمضان بهار قران است. چنانکه امام باقر (علیه السلام) فرمودند:
«لِكُلِّ شَیْءٍ رَبِیعٌ وَ رَبِیعُ الْقُرْآنِ شَهْرُ رَمَضَانَ؛ هر چیزی بهاری دارد و بهار قرآن، ماه رمضان است.»
بهار، فصل شکوفایی است. در رمضان، فضای عمومی جامعه به سمت قرآن گرایش پیدا میکند. تلاوتها فراگیر میشود، محافل قرآنی رونق میگیرد، و حتی کسانی که در طول سال کمتر با قرآن مأنوساند، در این ماه به آن نزدیک میشوند.
در روایات معصومین علیهم السلام آمده است که در رمضان موانع ارتباط با وحی یعنی شیاطین درغل و زنجیرند.
«يَا مَعْشَرَ النَّاسِ إِذَا طَلَعَ هِلَالُ شَهْرِ رَمَضَانَ غُلَّتْ مَرَدَةُ الشَّيَاطِينِ؛ اى مسلمانان! آن هنگام كه هلال ماه رمضان سر برآورد، شيطان هاى رانده شده به زنجير كشيده مى شوند، ».
این تعبیر، نشان از کاهش موانع بیرونی هدایت دارد؛ یعنی ظرفیت اجتماعی برای شنیدن کلام حق بشدت افزایش مییابد.
- احیای فرهنگ تلاوت
امام رضا (علیه السلام) می فرماید:
«مَنْ قَرَأَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ كَانَ كَمَنْ خَتَمَ الْقُرْآنَ فِي غَيْرِهِ مِنَ الشُّهُور؛ هر كس ماه رمضان يك آيه از كتاب خدا را قرائت كند مثل اينست كه درماه هاى ديگر تمام قرآن را بخواند.»
این تشویق، یک سیاست تربیتی الهی است؛ قرآن را از حاشیه به متن زندگی میآورد. رمضان، جامعه اسلامی را به «مدرسه بزرگ قرآنی» تبدیل میکند. صدای تلاوت در خانهها، مساجد و محافل طنینانداز میشود.
در سیره پیامبر اکرم (صلیالله علیه وآله) آمده است که در ماه رمضان، جبرئیل هر شب قرآن را با ایشان مرور میکرد. این «عرضه قرآن» نشان میدهد که رمضان، موسم بازخوانی و بازگشت به متن وحی است.
- افزایش رقّت قلب و آمادگی تدبّر
روزه، حجابهای جسمانی را کاهش میدهد. گرسنگی و کمخوری، قلب را لطیف میکند. همانگونه که در حکمت های منقول از بزرگان عرفان نقل شده است:
«إِذَا خَفَّ الْبَطْنُ ثَقُلَ الْقَلْبُ بِالْحِكْمَةِ، وقتی شکم سبک شود، قلب از حکمت سنگین میشود.»
قرآن کریم بسیار تأکید بر تدبر در آیات الهی می کند:
«أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا؛ آیا در قرآن تدبر نمیکنند یا بر دلهایشان قفلهایی است؟» (سوره محمد/۲۴)
ماه مبارک رمضان، کلید گشودن این قفلهاست. حالت خوف و رجاء، اشک شبهای قدر، دعاهای سحرگاهی، همگی دل را آماده دریافت پیام قرآن میکنند.وقتی انسان در فضای رمضان، با روزه قوای شهوانی را مهار میکند و همزمان با قرآن ذهن را نورانی میسازد، زمینه «تدبّر عالی» و یک «بازسازی درونی» را فراهم میکند. اما هنگامی که انسان با شکم سیر قرآن بخواند، ممکن است تنها الفاظ را بشنود و آن را با جان و دل درک نکند.
جمعبندی
قرآن و ماه رمضان، رابطهای دوسویه و تکاملی دارند.
قرآن، به رمضان:
- هدف و معنا میدهد (تقوا و هدایت گری)،
- محور میدهد (شب قدر)،
- عمق میدهد (روزه جان، نه فقط تن).
و رمضان، به قرآن:
- میدان اجتماعی میدهد،
- فرهنگ تلاوت را احیا میکند،
- قلبها را برای تدبّر و تحوّل آماده میسازد.
اگر این تعامل درست فهمیده شود، رمضان تنها یک ماه عبادی نخواهد بود؛ بلکه به یک «نهضت قرآنی» تبدیل میشود و چنانکه خدای متعال فرموده است:
«إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ؛ این قرآن به استوارترین راه هدایت میکند.»
و رمضان، بهترین فرصت برای پیمودن این راه است.
پس راز شکوفایی رمضان در قرآن است، و راز زنده شدن قرآن در رمضان. این دو، دو بال پرواز مؤمناند؛ بالی از نور کلام الهی، و بالی از زمانِ ضیافت ربانی.
و خوشا آنان که در این ماه، با قرآن زندگی میکنند؛ نه فقط آن را میخوانند.
سید هاشم موسوی