بسم الله الرحمن الرحیم

بازخوانی زندگی بانویی که محبّت به اهلبیت، تربیت نسل و مسئولیت اجتماعی را به یکدیگر پیوند زد
مقدمه
سیزدهم جمادیالثانی، سالروز وفات حضرت امالبنین سلاماللهعلیها، فرصتی ارزشمند فراهم میآورد تا زندگی بانویی را بررسی کنیم که اگرچه نام او بیش از هر چیز با حضرت ابوالفضل العباس علیهالسلام و فداکاریهای فرزندانش در کربلا پیوند خورده است، امّا نقش او در تاریخ اهلبیت علیهمالسلام بسیار فراتر از مادری چهار شهید است.
حضرت امالبنین را میتوان از سه منظر مهم شناخت:
نخست، بانویی که با ورود به خاندان امیرالمؤمنین علیهالسلام، زندگی خود را با محبّت و وفاداری به اهلبیت پیوند زد؛
دوم، مادری که فرزندانی پرورش داد که در حساسترین آزمون تاریخ اسلام، وفاداری به امام زمان خویش را بر حفظ جان خود مقدم داشتند؛
و سوم، زنی که پس از فاجعه کربلا، اندوه مادری را به وسیلهای برای زنده نگه داشتن یاد شهیدان و آگاهسازی جامعه تبدیل کرد.
این سه مرحله، در حقیقت سه فصل از یک زندگی هدفمند است: زندگی در کنار خاندان امامت، تربیت نسل وفادار به امامت و سرانجام پاسداری از پیام نهضت عاشورا.
اهمیت بازخوانی شخصیت امالبنین در آن است که نشان میدهد نقشآفرینی در یک حرکت بزرگ دینی و اجتماعی، همیشه به حضور مستقیم در میدان نبرد محدود نمیشود. گاهی انسان با تربیت فرزندانی شایسته، گاهی با پشتیبانی از حق و گاهی با حفظ خاطره و پیام یک حادثه تاریخی، نقشی ماندگار در سرنوشت جامعه ایفا میکند.
ورود به خانه امیرالمؤمنین؛ آغاز زندگی در خانوادهای متفاوت
نام حضرت امالبنین، فاطمه بنت حِزام بن خالد کلابیه بود. ایشان از خاندان بنیکلاب، از قبایل شناختهشده عرب، برخاسته بود؛ خاندانی که در منابع نسبشناسی به شجاعت و دلاوری شهرت داشت.
بر اساس گزارش مشهور تاریخی، امیرالمؤمنین علی علیهالسلام پس از شهادت حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها، در مقطعی تصمیم به ازدواج گرفتند و از برادر خود عقیل که در شناخت نسب و خاندانهای عرب مهارت داشت، خواستند همسری از خانوادهای شجاع و اصیل برای ایشان برگزیند و عقیل، فاطمه بنت حزام کلابیه را معرفی کرد و این ازدواج صورت گرفت.
ورود امالبنین به خانه امیرالمؤمنین، صرفاً ورود یک همسر به زندگی مردی بزرگ نبود؛ بلکه ورود به خانهای بود که رسالت دینی، تربیت معنوی و مسئولیت اجتماعی در آن جایگاهی بنیادین داشت.
محبّت به فرزندان فاطمه زهرا؛ فراتر از پیوندهای نسبی
حضرت امالبنین در شرایطی وارد این خانواده شد که فرزندان حضرت زهرا سلاماللهعلیها، یادگارهای گرانقدر رسول خدا صلیاللهعلیهوآله، در آن حضور داشتند.
در روایتهای مشهور سیرهای آمده است که امالبنین با فرزندان حضرت زهرا سلام الله علیها با محبّت و احترام فراوان رفتار میکرد و میکوشید جای خالی مادر را برای آنان کمتر احساسپذیر سازد.
زندگی امالبنین از این منظر میتواند الگویی الهامبخش برای خانوادههای امروز، بهویژه خانوادههایی باشد که پس از فوت یا جدایی یکی از والدین، ساختاری تازه پیدا میکنند.
تربیت چهار فرزند؛ پرورش شجاعت در کنار ایمان و وفاداری
ثمره ازدواج امیرالمؤمنین علیهالسلام با امالبنین، چهار پسر بود:
- حضرت عباس علیهالسلام
- عبدالله بن علی
- جعفر بن علی
- عثمان بن علی
هر چهار فرزند در واقعه عاشورا، در کنار امام حسین علیهالسلام به شهادت رسیدند.
اما آنچه شخصیت این چهار برادر را ممتاز میسازد، تنها شجاعت و آمادگی آنان برای جنگیدن نیست؛ بلکه جهتگیری شجاعت آنان است.
شجاعت به خودی خود یک توانایی است و ارزش اخلاقی آن به هدفی بستگی دارد که در خدمت آن قرار میگیرد. چهبسا انسانی شجاع باشد، امّا شجاعت خود را در راه ظلم، قدرتطلبی یا منافع شخصی به کار گیرد.
فرزندان امالبنین در کربلا نشان دادند که شجاعت را با ایمان، بصیرت و وفاداری به امام خویش پیوند زدهاند.
حضرت عباس؛ برجستهترین ثمره این تربیت
حضرت ابوالفضل العباس علیهالسلام در سال ۲۶ هجری متولد شد و در واقعه عاشورا حدود ۳۴ سال داشت.
او در کنار بهرهمندی از تربیت امیرالمؤمنین علیهالسلام و حضور در محیط خاندان امامت، از محبّت و پرورش مادر نیز برخوردار بود.
امام صادق علیهالسلام درباره شخصیت ایشان میفرمایند:
«كَانَ عَمُّنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَلِيٍّ نَافِذَ الْبَصِيرَةِ، صُلْبَ الْإِيمَانِ، جَاهَدَ مَعَ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنِ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَأَبْلَى بَلَاءً حَسَنًا، وَمَضَى شَهِيدًا»
«عموی ما عباس بن علی، دارای بصیرتی نافذ و ایمانی استوار بود. در کنار اباعبدالله الحسین علیهالسلام جهاد کرد و آزمونی نیکو از خود به جای گذاشت و به شهادت رسید». ( شیخ صدوق، الخصال، ج ۱، ص ۶۸)
در این روایت، امام صادق علیهالسلام پیش از اشاره به جهاد و شهادت حضرت عباس، از دو ویژگی اساسی او یاد میکنند: بصیرت نافذ و ایمان استوار.
این ترتیب بسیار آموزنده است. ارزش کار حضرت عباس تنها در قدرت جسمانی، مهارت نظامی یا حتی شجاعت در میدان جنگ نبود؛ بلکه در این بود که میدانست در چه راهی ایستاده و چرا باید از امام حسین علیهالسلام حمایت کند.
از همینجا میتوان یکی از مهمترین درسهای تربیتی زندگی امالبنین را دریافت: تربیت موفق، تنها پرورش فرزندان توانمند نیست؛ بلکه پرورش انسانهایی است که تواناییهای خود را آگاهانه در خدمت حقیقت و مسئولیت اخلاقی قرار میدهند.
از خانه مدینه تا میدان کربلا؛ چهار برادر در خدمت یک امام
پس از شهادت امیرالمؤمنین علیهالسلام، فرزندان امالبنین در کنار امام حسن و سپس امام حسین علیهماالسلام زندگی کردند.
در سال ۶۱ هجری، هنگامی که امام حسین علیهالسلام در برابر حکومت یزید موضع گرفتند و حرکت تاریخی خود را آغاز کردند، چهار فرزند امالبنین در کنار ایشان قرار گرفتند. این چهار برادر صرفاً برای حمایت از برادر بزرگتر خود به کربلا نرفته بودند؛ آنان امام حسین علیهالسلام را پیشوای دینی خویش میدانستند و حمایت از او را وظیفهای ایمانی تلقی میکردند. از همین رو، پیوند آنان با امام حسین، فراتر از رابطه برادری بود؛ پیوند مأموم با امام و پیوند انسان مؤمن با حقیقتی بود که به آن اعتقاد داشت.
شهادت چهار برادر؛ وفاداری تا آخرین لحظه
در روز عاشورا، عبدالله، جعفر و عثمان بن علی در دفاع از امام حسین علیهالسلام به شهادت رسیدند. درباره ترتیب دقیق حضور آنان در میدان و جزئیات گفتوگوهایشان، گزارشهای مقاتل یکسان نیست. حضرت عباس علیهالسلام نیز که پرچمدار سپاه امام حسین (ع) بود، تا واپسین لحظات در کنار آن حضرت ایستاد و سرانجام به شهادت رسید.
در روایتهای عاشورا، یکی از برجستهترین جلوههای شخصیت حضرت عباس، تلاش او برای رساندن آب به خیمههای امام حسین و کودکان تشنه است. او در شرایطی قرار گرفت که میتوانست به حفظ جان خود بیندیشد، اما مسئولیت خود در برابر امام و خانواده ایشان را مقدم داشت.
این رفتار را میتوان تجسم آیهای از قرآن کریم دانست:
«وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ»
«و دیگران را بر خود مقدم میدارند، هرچند خود نیازمند باشند». (سوره حشر، آیه ۹)
نقش امالبنین در این فداکاری چه بود؟
نباید تصوّر کرد که نقش مادر در حادثه عاشورا تنها به این محدود میشود که چهار فرزند او به شهادت رسیدند.
مادری که فرزندانش در چنین شرایط دشواری بر وفاداری به امام خویش پافشاری میکنند، قطعاً در شکلگیری زمینههای اخلاقی و تربیتی آنان سهم اساسی داشته است و میتوان گفت که امالبنین پیش از آنکه در سوگواری کربلا نقشآفرین باشد، در پرورش انسانهایی سهیم بود که در کربلا از امام حسین علیهالسلام دفاع کردند.
این مسئله یکی از ابعاد کمتر مورد توجه نقش زنان در تحولات بزرگ تاریخی است. بسیاری از حرکتهای اجتماعی و دینی، پیش از آنکه در میدان اجتماع آشکار شوند، در محیط خانواده و در فرایند تربیت نسلها ریشه میگیرند.
خبر شهادت؛ هنگامی که اندوه مادری با محبّت به امام حسین پیوند خورد
پس از واقعه عاشورا و بازگشت کاروان بازماندگان به مدینه، شهر با یکی از دردناکترین حوادث تاریخ اسلام روبهرو شد.
در میان خانوادههای داغدار، امالبنین جایگاهی ویژه داشت؛ زیرا هر چهار فرزند خود را در کربلا از دست داده بود.
در نقل مشهوری آمده است که وقتی خبر شهادت فرزندانش را به او دادند، پیش از آنکه درباره سرنوشت آنان پرسوجو کند، از حال امام حسین علیهالسلام سؤال کرد.
در برخی نقلهای متأخر، این عبارت به او نسبت داده شده است:
«أَوْلَادِي وَمَنْ تَحْتَ الْخَضْرَاءِ كُلُّهُمْ فِدَاءٌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنِ»
«فرزندانم و همه کسانی که زیر این آسماناند، فدای اباعبدالله الحسین باشند».
نکته ی عمیق این سخن آن است که: در شخصیت امالبنین، محبّت مادری و وفاداری دینی در برابر یکدیگر قرار نگرفتهاند. ایشان گرچه عمیقترین عواطف شخصی را نشان دادند امّا افق نگاه خود را به منافع و مصائب شخصی محدود نساختند.
در قرآن کریم نیز نمونهای از این پیوند میان عاطفه انسانی و ایمان را در داستان حضرت یعقوب علیهالسلام میبینیم. هنگامی که فرزندش یوسف از او دور شد، چنان اندوهگین گردید که قرآن میفرماید:
«وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ»
«و چشمانش از اندوه سفید شد، درحالیکه غم خود را فرو میخورد». (سوره یوسف، آیه ۸۴)
این آیه نشان میدهد که ایمان و صبر، به معنای نداشتن اندوه و عاطفه نیست. انسان صبور نیز میگرید، دلتنگ میشود و رنج میبرد، اما اجازه نمیدهد رنج او را از مسیر ایمان و مسئولیت خارج سازد.
از همین منظر، سوگواری امالبنین علیها السلام جلوهای از عاطفه عمیق مادری است که با وفاداری به خاندان پیامبر همراه شده بود.
بازگشت کاروان اسیران؛ زنان مدینه و روایت فاجعه کربلا
یکی از مهمترین ابعاد اجتماعی واقعه عاشورا، نقشی است که بازماندگان آن حادثه در انتقال پیام کربلا ایفا کردند.
پس از شهادت امام حسین علیهالسلام و یارانش، مسئولیت روایت آنچه رخ داده بود، بیش از همه بر عهده کسانی قرار گرفت که خود شاهد حادثه بودند.
در این میان، حضرت زینب کبری سلاماللهعلیها، امام سجاد علیهالسلام و دیگر بازماندگان خاندان امام حسین علیه السلام نقش محوری داشتند. حضرت زینب (س) نهتنها شاهد شهادت برادران، فرزندان و بستگان خویش بود، بلکه در مسیر کوفه و شام نیز با سخنان و موضعگیریهای خود، به تبیین حقیقت حادثه پرداخت.
همسران و دختران امام حسین علیهالسلام و دیگر زنان حاضر در کاروان نیز حامل خاطرات مستقیم آن واقعه بودند.
در چنین فضایی، امالبنین با موقعیتی خاص روبهرو بود. او از یک سو مادر چهار شهید کربلا و از سوی دیگر همسر امیرالمؤمنین علیهالسلام و عضوی از خاندان نزدیک امام حسین علیهالسلام بود. طبیعی است که اندوه و سوگواری چنین بانویی برای زنان مدینه اهمیت فراوانی داشته باشد.
میتوان تصوّر کرد که در فضای عزاداری پس از بازگشت کاروان، گفتوگوهای زنان داغدار، شنیدن خاطرات بازماندگان و یادآوری مصائب شهیدان، در انتقال پیام عاشورا به جامعه زنان مدینه تا چه مقدار مؤثر بوده است.
بقیع؛ از سوگواری شخصی تا یادآوری عمومی عاشورا
یکی از مستندترین گزارشهای تاریخی درباره زندگی امالبنین پس از عاشورا، مربوط به سوگواریهای او در قبرستان بقیع است.
ابوالفرج اصفهانی در کتاب مقاتل الطالبیین نقل میکند:
«وَكَانَتْ أُمُّ الْبَنِينَ أُمُّ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ الْإِخْوَةِ الْقَتْلَى، تَخْرُجُ إِلَى الْبَقِيعِ فَتَنْدُبُ بَنِيهَا أَشْجَى نُدْبَةٍ وَأَحْرَقَهَا، فَيَجْتَمِعُ النَّاسُ إِلَيْهَا يَسْمَعُونَ مِنْهَا، فَكَانَ مَرْوَانُ يَجِيءُ فِيمَنْ يَجِيءُ لِذَلِكَ، فَلَا يَزَالُ يَسْمَعُ نُدْبَتَهَا وَيَبْكِي»
«امالبنین، مادر این چهار برادر شهید، به بقیع میرفت و با سوزناکترین و جانگدازترین شیوه برای فرزندانش مرثیه میخواند. مردم گرد او جمع میشدند و به مرثیههایش گوش میدادند. مروان نیز در میان آنان حاضر میشد و پیوسته به مرثیه او گوش میداد و میگریست». ( ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص ۹۰ )
چرا سوگواری در بقیع اهمیت داشت؟
نخست آنکه امالبنین اندوه خود را به محیط خصوصی خانه محدود نکرد. حضور در بقیع سبب میشد که مردم از سوگ او آگاه شوند و یاد چهار شهید کربلا در فضای عمومی شهر زنده بماند.
دوم آنکه بقیع مکانی شناختهشده و محل رفتوآمد مردم مدینه بود. در نتیجه، مرثیهخوانی در چنین فضایی میتوانست مخاطبانی فراتر از خانواده و نزدیکان داشته باشد.
سوم آنکه در گزارش تاریخی آمده است حتی مروان بن حکم نیز از شنیدن مرثیههای امالبنین متأثر میشد. این نکته نشان میدهد که سوگواری او توانایی تأثیرگذاری بر مخاطبانی با موقعیتها و گرایشهای متفاوت را داشته است.
سوگواری به مثابه حفظ حافظه تاریخی
در جوامعی که بخش مهمی از اخبار و خاطرات از طریق نقل شفاهی، شعر و مرثیه منتقل میشد، سوگواری عمومی میتوانست نقشی فراتر از ابراز اندوه داشته باشد.
مرثیه، نام شهیدان را زنده نگاه میداشت، مردم را به پرسش درباره سرنوشت آنان وامیداشت و زمینه انتقال خاطره حادثه به نسلهای بعد را فراهم میکرد.
از این منظر، میتوان سوگواری امالبنین را یکی از جلوههای پاسداری از حافظه تاریخی عاشورا دانست.
او در میدان کربلا حضور نداشت، امّا پس از آن حادثه، با یادآوری مکرر فرزندان شهید خود، در زنده ماندن خاطره آن واقعه سهم داشت.
این نکته برای جامعه امروز نیز آموزنده است: یادآوری حوادث بزرگ تاریخی، زمانی ارزشمندتر میشود که تنها به ابراز احساسات محدود نماند، بلکه با شناخت حقیقت، انتقال تجربه و مسئولیتپذیری اخلاقی همراه باشد.
مرثیههای امالبنین؛ روایت مادری که چهار فرزندش را از دست داد
در منابع مربوط به زندگی حضرت عباس علیهالسلام، اشعاری به امالبنین نسبت داده شده است که از مشهورترین مرثیههای عاشورایی به شمار میروند.
از جمله:
لَا تَدْعُونِي وَيْكَ أُمَّ الْبَنِينَ تُذَكِّرِينِي بِلُيُوثِ الْعَرِينِ
كَانَتْ بَنُونَ لِي أُدْعَى بِهِمْ وَالْيَوْمَ أَصْبَحْتُ وَلَا مِنْ بَنِينَ
أَرْبَعَةٌ مِثْلُ نُسُورِ الرُّبَى قَدْ وَاصَلُوا الْمَوْتَ بِقَطْعِ الْوَتِينِ
مرا دیگر امالبنین نخوانید؛ زیرا با این نام، شیران دلاورم را به یادم میآورید.
روزگاری پسرانی داشتم که به نام آنان امالبنین خوانده میشدم، امّا امروز دیگر هیچیک از آنان در کنار من نیست.
چهار فرزند داشتم، همچون عقابهای بلندپرواز، که همگی با مرگ روبهرو شدند و جان خود را از دست دادند.
پایان زندگی؛ بانویی که نامش در کنار شهیدان کربلا ماندگار شد
سر انجام این بانوی بزرگ در سیزدهم جمادیالثانی سال ۶۴ هجری، حدود سه سال پس از واقعه عاشورا، در شهر مدینه، رخت از این عالم بست و پیکر مطهرش در قبرستان بقیع آرام گرفت، امّا نامش در فرهنگ عاشورا و مجالس یادبود اهلبیت همچنان زنده و ماندگار است.
آنچه در حافظه تاریخی و دینی شیعیان باقی مانده، روشن است: امالبنین بانویی است که نام او با خاندان امیرالمؤمنین، تربیت حضرت عباس و برادرانش، شهادت چهار فرزند در کربلا و سوگواری برای آنان، تا ابد پیوند خورده است.
سید هاشم موسوی

