بسم الله الرحمن الرحیم
نگاهی تحلیلی به ابعاد مادّی و معنوی زندگی حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها
مقدمه: چرا باید از سبک زندگی حضرت زهرا(سلام الله علیها) سخن گفت؟
حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها در تاریخ اسلام، شخصیتی استثنایی و چندبعدی است. آن حضرت افزون بر جایگاه والای خانوادگی، از شخصیتی مستقل و ممتاز در عرصه‌های ایمان، معرفت، اخلاق، خانواده و مسئولیت اجتماعی برخوردار بود. توصیفات ارزشمند رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز گواه منزلت ویژه ایشان در نگاه پیامبر است.
بااین‌حال، در بسیاری از مجالس مذهبی، بیشتر به مصائب و رنج‌های پایان عمر کوتاه آن حضرت پرداخته می‌شود. بی‌تردید یادآوری این مصائب اهمیت فراوانی دارد؛ امّا محدود کردن شناخت حضرت زهرا به حوادث پس از رحلت پیامبر، ما را از بخش بزرگی از میراث تربیتی و اجتماعی ایشان محروم می‌سازد.
حضرت زهرا (س) پیش از آنکه الگوی صبر در مصیبت باشد، الگوی زندگی مؤمنانه بود و پیش از دفاع از حقوق خویش، در زندگی روزمرّه، نمونه‌ای از عدالت، محبّت، قناعت، مسئولیت‌پذیری و کرامت انسانی را به نمایش گذاشته بود.
ازاین‌رو، بررسی «سبک زندگی فاطمی» به معنای شناخت اصول و ارزش‌هایی است که در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی آن حضرت جلوه یافته است.
پرسش اصلی آن است که چگونه می‌توان از زندگی بانویی که بیش از چهارده قرن پیش می‌زیست، برای انسان معاصر الگویی کاربردی استخراج کرد؟
پاسخ این است که الگوگیری از حضرت زهرا (س)، نه در تکرار شکل ظاهری زندگی ایشان، بلکه در شناخت و به‌کارگیری اصول حاکم بر آن زندگی است. هرچند شرایط اجتماعی و اقتصادی تغییر کرده، نیاز انسان به محبّت، عدالت، معنویّت، احترام متقابل و مسئولیت‌پذیری همچنان پابرجاست.
۱. توحیدمحوری؛ روح حاکم بر تمام ابعاد زندگی فاطمی
نخستین ویژگی سبک زندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها آن است که در آن، زندگی مادّی و معنوی دو قلمرو جدا از یکدیگر نیستند.
در نگاه آن حضرت، عبادت تنها به نماز و دعا محدود نمی‌شود؛ بلکه تربیت فرزند، رسیدگی به خانواده، کمک به نیازمند، دفاع از حقیقت و حتی مدیریت امور روزمرّه خانه، هنگامی که با نیّت الهی انجام شوند، می‌توانند جلوه‌هایی از بندگی خدا باشند.
قرآن کریم این نگرش فراگیر را چنین بیان می‌کند:
«قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»
بگو: نماز من، عبادت من، زندگی من و مرگ من، همه برای خداوند، پروردگار جهانیان است. (سوره انعام، آیه ۱۶۲)
این آیه، یکی از مهم‌ترین مبانی نظری سبک زندگی اسلامی را معرفی می‌کند: مؤمن تنها در لحظه عبادت با خدا ارتباط ندارد، بلکه تمام زندگی او می‌تواند در مسیر رضایت الهی قرار گیرد.
در زندگی حضرت فاطمه (س)، همین حقیقت را مشاهده می‌کنیم. بانویی که شب‌ها به عبادت می‌ایستد، همان کسی است که در روز به امور خانه رسیدگی می‌کند، فرزندان خود را تربیت می‌نماید، به نیازمندان کمک می‌کند و در برابر مسائل سرنوشت‌ساز جامعه اسلامی احساس مسئولیت دارد.
این ویژگی، پاسخی روشن به دو برداشت نادرست از دینداری است:
نخست، برداشتی که معنویّت را به عبادات فردی محدود می‌کند و مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی را کم‌اهمیت می‌شمارد.
مُعلّی بن خُنَیس نقل می‌کند که روزی در محضر امام صادق علیه‌السلام بودم. حضرت از احوال مردی پرسیدند. در پاسخ گفته شد که او گرفتار تنگدستی و نیاز شده است. امام پرسیدند: اکنون چه می‌کند؟ گفتند: در خانه نشسته و به عبادت پروردگار مشغول است. حضرت پرسیدند: پس هزینه زندگی و خوراک او از کجا تأمین می‌شود؟ پاسخ دادند: برخی از برادران دینی‌اش مخارج او را تأمین می‌کنند.
امام صادق علیه‌السلام فرمودند:
«وَاللَّهِ لَلَّذِي يَقُوتُهُ أَشَدُّ عِبَادَةً مِنْهُ»
به خدا سوگند، آن کسی که هزینه زندگی او را تأمین می‌کند، از خود او عبادت بیشتری دارد.
( الکافی، شیخ کلینی، ج ۵، ص ۷۸، ح ۴)
این همان حقیقتی است که در سبک زندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها مشاهده می‌کنیم: بانویی که در محراب عبادت، ارتباطی عمیق با پروردگار داشت، در محیط خانه نیز با تلاش، محبّت و مسئولیت‌پذیری به زندگی خانوادگی خود سامان می‌داد.
دوم، برداشتی که چنان در فعّالیت‌های اجتماعی و اقتصادی غرق می‌شود که برای ارتباط با خدا و پرورش درون، جایگاهی باقی نمی‌گذارد.
در حکایتی مشهور در منابع تفسیری آمده است که ثعلبة بن حاطب، از مسلمانانی بود که علاقه فراوانی به عبادت داشت و در نماز جماعت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله شرکت می‌کرد. روزی از رسول خدا درخواست کرد که برای افزایش ثروت او دعا کند. پیامبر به او فرمود:
«قَلِيلٌ تُطِيقُ شُكْرَهُ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ لَا تُطِيقُهُ»
مال اندکی که بتوانی شکر آن را به‌جا آوری، بهتر از مال فراوانی است که از عهده شکرش برنیایی.
(مجمع‌البیان و المیزان ذیل آیات ۷۵ تا ۷۷ سوره توبه)
ثعلبه بر درخواست خود اصرار ورزید و وعده داد که اگر خداوند به او ثروتی عطا کند، حقوق واجب مالی را ادا خواهد کرد. بر اساس این حکایت، پیامبر برای او دعا کرد و ثعلبه صاحب گوسفندانی شد که به‌تدریج شمار آنها افزایش یافت.
با گسترش فعّالیت اقتصادی، حضور او در مسجد کاهش پیدا کرد و سپس نمازهای جمعه و جماعت را نیز ترک کرد و سرانجام از حضور در جمع مسلمانان و انجام برخی وظایف دینی از جمله پرداخت زکات واجب هم بازماند.
این حکایت، تصویری گویا از یک خطر اخلاقی ارائه می‌دهد: انسان ممکن است فعّالیت اقتصادی را با نیّتی درست آغاز کند، امّا به‌تدریج چنان گرفتار توسعه ثروت شود که همان ارزش‌هایی را که در آغاز برای آنها تلاش می‌کرد، فراموش نماید. قرآن کریم نسبت به این خطر هشدار می‌دهد:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ»
کسانی که ایمان آورده‌اید، اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند؛ و کسانی که چنین کنند، زیانکاران واقعی‌اند.
(سوره منافقون، آیه ۹)
سبک زندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، نقطه تعادل میان این دو رویکرد را نشان می‌دهد و می گوید میان این دو حوزه نه‌تنها تعارضی وجود ندارد، بلکه هرکدام می‌تواند دیگری را تکمیل کند.
- 2. عبادت و معنویّت؛ از ارتباط با خدا تا احساس مسئولیت نسبت به دیگران
عبادت در زندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها جایگاهی بنیادین داشت؛ امّا ویژگی برجسته عبادت ایشان، پیوند آن با محبّت و خیرخواهی نسبت به دیگران بود.
از امام حسن مجتبی علیه‌السلام نقل شده است که شبی مادرش حضرت فاطمه (س) را مشاهده کرد که تا سپیده‌دم در محراب عبادت ایستاده و برای مردان و زنان مؤمن دعا می‌کرد، امّا برای خود دعایی نمی‌نمود. امام حسن (ع) پرسید: «مادر جان! چرا همان‌گونه که برای دیگران دعا می‌کنید، برای خود دعا نمی‌کنید؟» حضرت پاسخ داد:
«يَا بُنَيَّ، الْجَارَ ثُمَّ الدَّارَ»
فرزندم! نخست همسایه، سپس خانه. (بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۸۱)
این روایت کوتاه، دربردارنده چند اصل مهم تربیتی است.
نخست؛ آنکه عبادت حقیقی، انسان را از دیگران غافل نمی‌کند. کسی که با خدا ارتباط عمیق‌تری برقرار می‌کند، باید نسبت به بندگان خدا نیز حساس‌تر شود.
دوم؛ آنکه تربیت اخلاقی فرزندان، بیش از آنکه از طریق سخنرانی و دستور صورت گیرد، از راه مشاهده رفتار والدین تحقق می‌یابد. امام حسن علیه‌السلام در این ماجرا، نه در کلاس درس، بلکه در محیط خانه و با مشاهده عبادت مادر، درس نوع‌دوستی آموخت.
سوم؛ آنکه انسان مؤمن، نیازهای دیگران را بخشی از دغدغه‌های شخصی خود می‌داند.
امروز نیز این اصل می‌تواند در خانواده‌ها احیا شود. هنگامی که والدین در حضور فرزندان برای بیماران، نیازمندان، همسایگان و گرفتاران دعا می‌کنند، در حقیقت به آنان می‌آموزند که جهان به خواسته‌های شخصی ما محدود نیست.
- 3. تدبیر منزل؛ خانه‌ای کوچک با رسالتی بزرگ
یکی از مهم‌ترین عرصه‌های شناخت سبک زندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، بررسی شیوه اداره خانواده است.
خانه حضرت علی و حضرت فاطمه علیهماالسلام از نظر امکانات مادّی، خانه‌ای ساده بود؛ امّا از نظر سرمایه‌های معنوی، عاطفی و تربیتی، جایگاهی ممتاز داشت. این خانه، محیطی برای پرورش فرزندانی بزرگ و نیز کانونی برای شکل‌گیری ارزش‌هایی بود که بعدها در تاریخ اسلام آثار گسترده‌ای برجای گذاشتند.
در منابع روایی شیعه آمده است که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در آغاز زندگی مشترک حضرت علی و فاطمه علیهما السلام، کارهای مربوط به داخل خانه را به حضرت فاطمه و امور بیرون خانه را به حضرت علی واگذار فرمود. (بحارالأنوار، ج ۴۳، ص ۸۱)
نکته مهم در تحلیل این روایت آن است که تقسیم مسئولیت‌ها در یک خانواده، می‌تواند بر اساس شرایط، توانایی‌ها و توافق اعضای آن صورت گیرد. نباید از یک تقسیم کار تاریخی، بدون توجه به شرایط زمان و سایر آموزه‌های اسلامی، این نتیجه را گرفت که تمام خانواده‌ها در همه دوران‌ها موظف‌اند دقیقاً همان الگو را تکرار کنند.
اصل قابل استخراج از این گزارش، ضرورت نظم، همکاری، مسئولیت‌پذیری و پرهیز از رها کردن امور زندگی بر دوش یک نفر است. در زندگی امروز، ممکن است زن و شوهر هر دو شاغل باشند یا شرایط جسمی و اقتصادی آنان متفاوت باشد. در چنین وضعیتی، وفاداری به روح سبک زندگی فاطمی اقتضا می‌کند که مسئولیت‌ها با عدالت، تفاهم و رعایت توان افراد تقسیم شوند.
تسبیحات حضرت زهرا (س) منبع کاهش سختی ها
امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام می فرماید: « فاطمه بر اثر کار با آسیاب دستی دچار رنج و آسیب دست شده بود به همین منظور برای درخواست کمک به رسول خدا مراجعه کرد. پیامبر اکرم (ص) به‌جای آنکه در آن موقعیت خدمتکاری در اختیار آنان قرار دهد، ذکری را به ایشان آموخت که بعد از هر نماز واجبی به تعداد معینی بگوید. (صحیح مسلم، کتاب الذکر والدعاء، حدیث ۲۷۲۷) ماجرای این ذکر که بعدها به تسبیحات حضرت زهرا (س) شهرت یافت یکی از زیباترین نمونه‌های پیوند زندگی مادّی و معنوی است.
در تحلیل این روایت، باید به دو نکته توجه کرد.
نخست؛ آنکه درخواست حضرت فاطمه (س) برای کمک، نشان می‌دهد که سختی کار و نیاز به حمایت، اموری واقعی و قابل بیان هستند. بنابراین، نباید این داستان را به معنای ضرورت تحمّل همیشگی فشار جسمی یا بی‌توجهی به نیازهای زنان تفسیر کرد.
دوم؛ آنکه رسول خدا در آن موقعیت خاص، در کنار توجه به مشکلات زندگی، سرمایه‌ای معنوی به این خانواده بخشید که تا امروز در زندگی میلیون‌ها مسلمان حضور دارد.
پیام این داستان آن نیست که به‌جای حل مشکلات اقتصادی و خانوادگی، تنها به ذکر و دعا اکتفا کنیم؛ بلکه آن است که در کنار تلاش برای حل مشکلات مادّی، نباید منابع معنوی آرامش و استقامت را فراموش کرد.
سبک زندگی فاطمی نشان می دهد که فقر و دشواری اقتصادی، به‌خودی‌خود فضیلت نیستند؛ آنچه ارزشمند است، حفظ کرامت، ایمان و مسئولیت‌پذیری در هر شرایط اقتصادی است.
- 4. قناعت و بخشندگی با حفظ کرامت انسانی
یکی از جنبه‌های مهم زندگی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، نوع مواجهه ایشان با امکانات مادّی است. زندگی ساده آن حضرت را نباید به معنای بی‌اهمیت بودن رفاه یا ضرورت محرومیت اقتصادی تفسیر کرد. اسلام، بهره‌مندی مشروع از نعمت‌های الهی را نفی نمی‌کند. قرآن کریم می‌فرماید:
«قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ»
بگو: چه کسی زینت‌های الهی را که برای بندگانش پدید آورده و روزی‌های پاکیزه را حرام کرده است؟» (سوره اعراف، آیه ۳۲)
بنابراین، ارزش زندگی ساده حضرت زهرا (س) در محرومیت مادّی به‌خودی‌خود نیست، بلکه در قناعت و آزادگی ایشان از وابستگی افراطی به دنیا، حفظ کرامت و توجه به نیاز دیگران است.
حکایت ایثار؛ بخشیدن غذا به نیازمند
در روایات تفسیری شیعه، آیات مشهور سوره انسان با ایثار خانواده امیرالمؤمنین و حضرت زهرا علیهماالسلام پیوند داده شده است. بر اساس این گزارش‌ها، اعضای خانواده در شرایط نیاز، غذای خود را به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند. قرآن کریم می‌فرماید:
«وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا ، إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا»
و غذای خود را، با آنکه به آن علاقه و نیاز دارند، به نیازمند و یتیم و اسیر می‌دهند؛ [و می‌گویند:] ما شما را تنها برای رضای خدا اطعام می‌کنیم و از شما نه پاداشی می‌خواهیم و نه سپاسی». (سوره انسان، آیات ۸ و ۹)
نکته قابل توجه در تفسیر این آیات آن است که قرآن، علاوه بر اصل بخشندگی، به انگیزه آن نیز توجه می‌کند. کمک به دیگران هنگامی به مرتبه‌ای والا می‌رسد که انسان در پی شهرت، تحسین یا ایجاد وابستگی در دریافت‌کننده کمک نباشد. این اصل در زندگی امروز کاربرد فراوانی دارد. گاهی کمک مالی، به ابزاری برای تحقیر نیازمند یا نمایش موقعیت اجتماعی کمک‌کننده تبدیل می‌شود. درحالی‌که سبک زندگی فاطمی، بخشندگی را با حفظ کرامت انسان‌ها پیوند می‌زند.
- 5. مسئولیت سیاسی و اجتماعی؛ دینداری آگاهانه و دفاع از حق
یکی از ابعاد مهم شخصیت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها، حضور آگاهانه و مسئولانه ایشان در مسائل اجتماعی و سیاسی است. آن حضرت نه‌تنها الگویی در عبادت و زندگی خانوادگی بود، بلکه نسبت به سرنوشت جامعه اسلامی، استمرار ارزش‌های نبوی و مسئله رهبری امّت نیز احساس مسئولیت می‌کرد.
پس از رحلت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله و بروز اختلاف درباره جانشینی پیامبر، حضرت زهرا (س) بر اساس اعتقاد خود به حقانیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، به دفاع از جایگاه ایشان پرداخت. این موضع‌گیری را نباید صرفاً واکنشی عاطفی به حوادث پس از رحلت پدر دانست، بلکه باید آن را در چارچوب دفاع از اصول دینی، عدالت و مسئله امامت تحلیل کرد.
مطالبه فدک؛ جلوه‌ای از پیوند زهد دینی و دفاع از حق
یکی از نمونه‌های روشن جمع میان زهد و مسئولیت اجتماعی در زندگی حضرت زهرا، ماجرای مطالبه فدک است که در منابعی همچون صحیح بخاری، بلاغات النساء و الاحتجاج، با تفاوت‌هایی در جزئیات، گزارش شده است.
پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، حضرت فاطمه (س) حقوق خود را نسبت به فدک و برخی اموال دیگر که توسط حکومت تصرّف شده بود، مطالبه کرد؛ امّا حاکم وقت با استناد به روایتی درباره ارث پیامبران، درخواست ایشان را نپذیرفت.
در نگاه نخست، ممکن است این پرسش مطرح شود که چگونه بانویی که به زهد، قناعت و بی‌اعتنایی به زخارف دنیا شهرت داشت و حتی در شرایط نیاز، غذای خود را به دیگران می‌بخشید، برای بازپس‌گیری یک باغ و زمین کشاورزی چنین جدّی و استوار وارد میدان شد؟ پاسخ را باید در تفاوت میان دلبستگی به مال و دفاع از حق جست‌وجو کرد. بی‌رغبتی به دنیا به معنای آن نبود که دیگران بتوانند حقوق مشروع ایشان را نادیده بگیرند و آن حضرت نیز به نام زهد و گذشت سکوت کند.
از این رو، موضوع فدک در اندیشه شیعه، فراتر از یک اختلاف مالی، با مسئله عدالت، رعایت حقوق اهل‌بیت و جایگاه آنان پس از رحلت پیامبر پیوند یافته است.
نکته تربیتی این ماجرا آن است که انسان می‌تواند از نظر اخلاقی نسبت به مال دنیا بی‌رغبت باشد، امّا در دفاع از حقوق مشروع خود و دیگران کاملاً جدی و استوار عمل کند.
همچنین گذشت و بخشندگی هنگامی ارزشمند است که انسان با اختیار خود از حق خویش صرف‌نظر کند، نه آنکه دیگران حق او را نادیده بگیرند و از وی انتظار سکوت داشته باشند.
قرآن کریم می‌فرماید:
«وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ»
و از حقوق و اموال مردم چیزی مکاهید. (سوره اعراف، آیه ۸۵)
این اصل قرآنی نشان می‌دهد که رعایت حقوق دیگران، بخشی جدایی ناپذیر از عدالت و اخلاق دینی است.
از این منظر، ماجرای فدک درس مهمی برای زندگی امروز دارد: گاهی انسان به نام صبر، گذشت یا حفظ آرامش، از مطالبه حقوق مشروع خود یا دفاع از حقوق دیگران خودداری می‌کند؛ درحالی‌که گذشت اخلاقی با پذیرش بی‌عدالتی یکسان نیست.
این ترکیب از لطافت و استواری، از زهد و عدالت‌خواهی، و از مهربانی و شجاعت، یکی از آموزنده‌ترین ویژگی‌های شخصیت فاطمی است. شخصیت حضرت زهرا (س) نشان می‌دهد می‌توان در محیط خانواده سرشار از عاطفه بود و در عرصه دفاع از حقیقت، استوار و شجاع باقی ماند.
- سبک زندگی فاطمی و جامعه امروز؛ از شناخت فضایل تا اصلاح رفتار
اکنون می‌توان پرسید: این مجموعه از آموزه‌ها چگونه باید در زندگی امروز مسلمانان، به‌ویژه خانواده‌هایی که در جوامع چندفرهنگی زندگی می‌کنند، تجلّی یابد؟
اگر سبک زندگی فاطمی تنها به مجموعه‌ای از فضایل تاریخی تبدیل شود که درباره آنها سخن می‌گوییم، امّا در رفتار روزمرّه ما تأثیری نگذارد، از مهم‌ترین هدف الگوگیری فاصله گرفته‌ایم. محبت به حضرت زهرا (س)، هنگامی به ثمر می‌نشیند که به الگو گیری، اصلاح رفتار و مسئولیت‌پذیری ما در عرصه های خانه و فضای اجتماعی منجر شود.
نتیجه بحث: فاطمی زیستن، نه فقط فاطمی سخن گفتن
زندگی حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را نمی‌توان تنها در یک عنوان خلاصه کرد.
او بانویی اهل عبادت بود، امّا عبادتش او را از جامعه جدا نکرد.
او مادری مهربان بود، امّا تربیت فرزندان را به تأمین نیازهای مادّی آنان محدود نساخت.
او همسری وفادار بود، امّا شخصیّت مستقل و مسئولیت اجتماعی خویش را از دست نداد.
او زندگی ساده‌ای داشت، امّا سادگی زندگی‌اش به معنای بی‌توجهی به کرامت انسان و حقوق اقتصادی نبود.
او اهل عاطفه و محبّت بود، امّا در برابر آنچه ناحق می‌دانست، سکوت نکرد.
شاید بتوان مهم‌ترین ویژگی سبک زندگی فاطمی را در یک جمله خلاصه کرد: «سبک زندگی فاطمی، هنر جمع میان بندگی خدا، محبّت به خانواده، حفظ کرامت انسان و مسئولیت در برابر جامعه است».
ایّام فاطمیه فرصتی است تا در کنار بزرگداشت مقام آن بانوی بزرگ و سوگواری بر مصائب ایشان، به این پرسش نیز بیندیشیم که چه اندازه از ارزش‌های حاکم بر زندگی حضرت زهرا (س) در خانه‌ها و جامعه ما حضور دارد.
اگر یاد حضرت فاطمه (س) بتواند ما را به همسرانی مهربان‌تر، والدینی مسئول‌تر، انسان‌هایی منصف‌تر و مسلمانانی آگاه‌تر تبدیل کند، آنگاه این یادآوری از سطح یک مناسبت مذهبی فراتر رفته و به نیرویی برای اصلاح زندگی تبدیل شده است.
بزرگداشت حقیقی حضرت زهرا (س) تنها در بیان فضایل و یادآوری مصائب ایشان خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در آن است که ایمان، اخلاق، عدالت و محبّت فاطمی را از مجالس و محافل مذهبی به متن زندگی روزمرّه خود منتقل کنیم.
سید هاشم موسوی